Dünyanın en karmaşık duygu makinesini bir de benden dinleyin.

Bandoneonu ilk kez görenlerin çoğu bu enstrümanı akordiyon olarak düşünüyor ve yıllardır “Ne güzel akordiyon çalıyorsunuz” cümlesini duyarım.

Aslında bu karışıklığı anlamak zor değil. Hem bandoneon hem de akordiyon körüklü çalgılar ailesine aittir ve dışarıdan bakıldığında benzer görünürler. Ancak bandoneon, yapısı ve çalışma mantığı açısından akordiyondan oldukça farklı ve çok çok daha karmaşık bir enstrümandır.

2004 yılından beri bandoneon çalıyorum, nasıl başladığımı anlatan yazımı ayrıca okumanızı tavsiye ederim. Her çalışımda bu zor görünen enstrümanın ne kadar büyüleyici ve etkileyici bir sese olduğunu düşünürüm. Ben her ne kadar alışmış olsam da genel olarak karmaşık bir yapısı olan bandonenu anlayabilmek için önce klavye yapısını anlatmam lazım.

Piyano veya klavyeli enstrümanlarda bir tuşa bastığınızda bir ses ya da diğer değişle bir nota duyarsınız. Akordiyonda körüğün yönü fark etmez, aynı tuş aynı notayı verir. Piyanoda da bastığınız tuş tek bir ses çıkarır. Bandoneonda ise durum farklıdır. Aynı tuşa basıp körüğü açtığınızda bir nota, körüğü kapattığınızda ise farklı bir nota duyarsınız. Bu tür iki yönlü ses veren bandoneonlar Diatonik Bandoneon olarak adlandırılır. 

İşleri daha da ilginç hale getiren ise bandoneonun iki ayrı fiziksel klavyeye sahip olmasıdır. Sağ ve sol elde bulunan bu klavyelerin her biri açış ve kapanış sırasında farklı notalar verdiğinden aslında çalgının içinde dört ayrı klavye bulunur. Sağ el ilie körüğü açış düzeni, sağ el kapanış düzeni, sol el açış düzeni ve sol el kapanış düzeni gibi dört farklı ses üreten klavyeye sahiptir. Yani bir piyanoyu ortadan ikiye böldüğünüzü düşünün. Sol yarısında sıralı olmayan bir klavye ile tuşa bastığınızda bir nota, elinizi kaldırdığınızda aynı tuşta farklı bir nota ve tamamen alakasız bir şekilde klavyenin sağ yarısında düzensiz notaların basarken farklı, elinizi kaldırırken farklı ses üretmesi gibi. Kulağa çılgınca geliyor olabilir ama aynen bu şekilde tarif edebilrim. Bandoneon çalan biri sürekli olarak bu dört farklı düzen arasında geçiş yapmak zorundadır.

Belirttiğim gibi düğmelerin dağılımı da herhangi bir mantıklı geometrik düzen izlemez. Piyanoda notalar soldan sağa doğru düzenli biçimde sıralanırken, bandoneonda yan yana duran iki düğme birbirinden oldukça farklı uzaklıklarda seslere karşılık gelebilir. Bu nedenle bir melodiyi öğrenmek yalnızca parmak pozisyonlarını öğrenmekle değil, körüğün yönünü de ezberlemeyi gerektirir. Aynı melodiyi farklı körük yönlerinde çalmak çoğu zaman tamamen farklı parmak kombinasyonları anlamına gelir.

Çalarken sürekli gözümün arkasında bir iki yarıya ayrılmış bir perde ile yıldırım çakar gibi görünen iki farklı yarı canlanır. Müziği düşünerek bu kıvılcımlara can verdiğimi ve kurduğum hayalleri anlatmaya çalışırım.

Bandoneonun öğrenilmesini zorlaştıran şeylerden biri de budur. Bandoneon çalan müzisyen sürekli olarak düşünmek ve odaklanmak zorundadır. Hangi notanın nerede olduğu kadar, körüğün bir sonraki hareket yönünün ne olacağı da önemlidir. Bu nedenle bandoneon çalmak biraz satranç oynamaya benzer, birkaç hamle sonrasını düşünmeniz gerekir.

Tüm bu karmaşıklığa rağmen insanlar neden bandoneona tutkuyla bağlanır?

Bunun cevabı büyük ölçüde sesinde saklıdır. Bandoneonun sesi başka hiçbir enstrümana tam olarak benzemez. Sanki nefes alıp verirken konuşan bir insan sesine benzer, konuşurken duygularını anlatır. Körüğün nefes alır gibi hareketleri ile notalara canlılık gelilr. Bu yüzden izleyenler bandoneonun sesini konuşan ya da ağlayan bir ses olarak tarif eder.

Bu bandoneon Arjantin tangosunun ruhunu en güçlü biçimde temsil eden enstrüman haline gelmiştir. Aslen Almanya’da geliştirilmiş olmasına rağmen gerçek kimliğini Buenos Aires’in tango kültürü içinde bulmuştur. Tangoya sonradan dahil olmasına karşın tango orkestralarının merkezine yerleşmiş ve zamanla tangonun sembolü haline gelmiştir.

Gençlik yıllarımda piyano, gitar, çello gibi farklı enstrümanları çaldım veya denedim. Ancak bandoneonun bende yarattığı etki her zaman farklı oldu. Belki öğrenmesi zor olduğu için, belki de sesinin taşıdığı o benzersiz duygusu nedeniyle. Kesin olan bir şey var: Bandoneon yalnızca bir müzik aleti değil, kendine özgü dili olan karmaşık bir ifade biçimi. Yukarıda da ifade ettiğim gibi karmaşık bir duygu makinesi 😍

Bu yüzden bu uçuk kaçık enstrümanı dünyaya ait olmayan ve kullanım kılavuzu kaybolmuş bir enstrüman olarak nitelendirebilirim